به گزارش روابط عمومی دانشکدگان، دکتر مظاهر معین‌الدینی مدیر گروه مهندسی محیط زیست دانشکده منابع طبیعی در نشست تخصصی هفته محیط زیست که روز سه‌شنبه ۱۹ خرداد در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران در کرج برگزار شد، به بررسی عوامل مؤثر بر آلودگی هوا، نقش گردوغبار، چالش‌های مدیریت شهری و الزامات کاهش آلودگی در کلان‌شهرها پرداخت.

ذرات معلق؛ مهم‌ترین تهدید کیفیت هوا

دکتر معین‌الدینی با اشاره به عوامل مؤثر بر آلودگی هوا اظهار کرد: در شهرهای بزرگی مانند تهران و کرج، بسته به فصل و شرایط جوی، آلاینده‌های مختلفی بر شاخص کیفیت هوا اثرگذار هستند. در فصل‌های گرم، آلاینده‌های ثانویه و ازن اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند و در فصول سرد نیز پدیده ماندگاری هوا و افزایش غلظت آلاینده‌ها رخ می‌دهد، اما به طور کلی ذرات معلق از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر کیفیت هوا در کشور محسوب می‌شوند.

وی افزود: منابع تولید ذرات معلق بسیار متنوع هستند و یکی از مهم‌ترین آنها ریزگردها و طوفان‌های گردوغبار است که در سال‌های اخیر نقش پررنگی در آلودگی هوای بسیاری از شهرها داشته‌اند.

اثرات ماندگار گردوغبار در محیط‌های شهری

این استاد دانشگاه با تشریح پدیده گردوغبار گفت: بر اساس تعاریف سازمان‌های بین‌المللی هواشناسی، زمانی که سرعت باد از حد مشخصی عبور کند و موجب فرسایش سطح زمین و جابه‌جایی ذرات شود، طوفان گردوغبار شکل می‌گیرد.

وی ادامه داد: آنچه اهمیت دارد این است که آثار گردوغبار تنها محدود به زمان وقوع طوفان نیست. ممکن است طوفانی تنها چند دقیقه ادامه داشته باشد اما بخش قابل توجهی از ذرات معلق آن در محیط شهری باقی بماند.

دکتر معین‌الدینی افزود: به دلیل وجود ساختمان‌ها و زبری سطوح شهری، سرعت باد کاهش می‌یابد و بخشی از ذرات رسوب می‌کنند. این ذرات بعدها در اثر تردد خودروها و فعالیت‌های شهری دوباره وارد هوا شده و پدیده تعلیق مجدد را ایجاد می‌کنند؛ به همین دلیل آثار یک طوفان گردوغبار ممکن است تا زمان وقوع نخستین بارندگی ادامه داشته باشد.

چرا آلودگی هوا همچنان پابرجاست؟

وی با بیان اینکه نوع نگاه به حل مسئله اهمیت زیادی دارد، گفت: در کشور ما عمدتاً رویکرد سخت‌افزاری در مدیریت آلودگی هوا دنبال شده است؛ رویکردی که اگرچه ضروری و درست است، اما به تنهایی نمی‌تواند مشکل را برطرف کند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران افزود: نوسازی خودروهای فرسوده، نصب کاتالیست‌ها، استفاده از فیلترهای جذب ذرات و کنترل آلاینده‌های صنعتی از جمله اقداماتی است که طی سال‌های گذشته در دستور کار قرار گرفته است.

وی ادامه داد: در حوزه منابع ثابت نیز تلاش‌هایی برای کنترل انتشار آلاینده‌ها از صنایع، پالایشگاه‌ها، کارخانه‌های سیمان و معادن شن و ماسه انجام شده است؛ صنایعی که در محدوده کرج و تهران سهم قابل توجهی در انتشار آلاینده‌ها دارند.

خودروها؛ منشأ اصلی آلودگی هوای تهران و کرج

دکتر معین‌الدینی با اشاره به نتایج مطالعات سیاهه انتشار آلاینده‌ها اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین اسناد برنامه‌ریزی در حوزه آلودگی هوا، سیاهه انتشار است که سهم هر منبع آلاینده را مشخص می‌کند.

وی افزود: بر اساس این مطالعات، به طور متوسط حدود ۷۰ درصد آلودگی هوای شهرهایی مانند کرج و تهران ناشی از منابع متحرک یعنی خودروها و وسایل نقلیه است.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: بخشی از این آلودگی ناشی از احتراق و خروج آلاینده‌ها از اگزوز خودروهاست، اما بخش دیگری از آن به آلایندگی‌های غیر اگزوزی از جمله فرسایش لاستیک‌ها، لنت ترمزها، بدنه خودروها و همچنین فرسایش آسفالت معابر بازمی‌گردد.

وی تأکید کرد: بسیاری از این منابع کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، در حالی که سهم قابل توجهی در تولید ذرات معلق دارند.

اقتصاد و محیط زیست؛ چالشی دوگانه برای صنایع

دکتر معین‌الدینی با اشاره به وضعیت صنایع کشور گفت: هرچه فشارهای اقتصادی بر صنایع بیشتر شود، احتمال کاهش توجه به ملاحظات زیست‌محیطی نیز افزایش می‌یابد.

وی افزود: در شرایط دشوار اقتصادی، برخی واحدهای تولیدی هزینه‌های محیط زیستی را به عنوان هزینه‌های اضافی تلقی می‌کنند و ممکن است آنها را در اولویت‌های بعدی قرار دهند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران هشدار داد: در شرایط کنونی، این نگرانی وجود دارد که برخی صنایع به بهانه افزایش تولید یا شرایط خاص، از الزامات و ملاحظات محیط زیستی فاصله بگیرند؛ موضوعی که نیازمند نظارت جدی دستگاه‌های مسئول است.

چرا سرمایه‌گذاری‌ها به نتیجه مطلوب نرسیده‌اند؟

وی با اشاره به سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در حوزه کاهش آلودگی هوا گفت: در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ حدود هفت هزار میلیارد تومان برای اجرای برنامه‌های کاهش آلودگی هوای تهران هزینه شد.

دکتر معین‌الدینی افزود: بخش عمده این اعتبارات صرف نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی، جایگزینی اتوبوس‌ها و خودروهای فرسوده و بهبود وضعیت موتورسیکلت‌ها شد.

وی تصریح کرد: این اقدامات ضروری بوده‌اند، اما آلودگی هوا به طور کامل برطرف نشده است؛ زیرا تنها بخشی از مسئله مورد توجه قرار گرفته و مدیریت رفتاری و نرم‌افزاری کمتر مورد توجه قرار داشته است.

نقش مدیریت شهری در کاهش آلودگی هوا

این استاد دانشگاه با بیان اینکه مدیریت آلودگی هوا تنها به تجهیزات و فناوری محدود نمی‌شود، گفت: بسیاری از مشکلات از الگوهای رفتاری، شیوه مدیریت شهری و نحوه برنامه‌ریزی توسعه شهری ناشی می‌شوند.

وی افزود: ایجاد گره‌های ترافیکی، جانمایی نامناسب مراکز خدماتی، آموزشی و تجاری و ضعف در مدیریت ترددها موجب افزایش ترافیک و در نتیجه تشدید آلودگی هوا می‌شود.

دکتر معین‌الدینی ادامه داد: شهرداری‌ها می‌توانند با سیاست‌های تشویقی و بازدارنده، استقرار برخی کسب‌وکارهای پرتردد را به مناطق مناسب‌تر هدایت کرده و از تمرکز بیش از حد فعالیت‌ها در نقاط خاص شهری جلوگیری کنند.

وی همچنین بر ارتقای کیفیت اجرای پروژه‌های عمرانی، بهبود کیفیت آسفالت و کاهش فرسایش معابر به عنوان راهکارهای مؤثر در کاهش تولید ذرات معلق تأکید کرد.

تدوین بیش از ۱۵۰ راهکار مدیریتی برای کرج

این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران گفت: در مطالعات انجام‌شده برای شهر کرج، بیش از ۱۵۰ برنامه نرم‌افزاری و مدیریتی برای بهبود کیفیت هوا پیشنهاد شده است.

وی افزود: ویژگی مهم این برنامه‌ها کم‌هزینه بودن، قابلیت اجرا و تکیه بر مشارکت شهروندان و دستگاه‌های اجرایی است و می‌توانند در کنار اقدامات سخت‌افزاری، اثربخشی برنامه‌های کاهش آلودگی هوا را به شکل قابل توجهی افزایش دهند.

رشد جمعیت و افزایش فشار بر ظرفیت‌های محیط‌زیستی البرز

دکتر معین‌الدینی با اشاره به ویژگی‌های استان البرز گفت: همجواری با تهران و تبدیل شدن البرز به یکی از مقاصد اصلی مهاجرت، فشار فزاینده‌ای بر منابع طبیعی و زیرساخت‌های این استان وارد کرده است.

وی افزود: سالانه حدود ۸۰ هزار نفر به جمعیت استان البرز افزوده می‌شود که این روند موجب افزایش فشار بر منابع آب، انرژی، شبکه حمل‌ونقل، مدیریت پسماند و سایر خدمات عمومی شده است.

این پژوهشگر خاطرنشان کرد: توسعه شهرک‌های صنعتی، افزایش بارگذاری جمعیتی و گسترش فعالیت‌های اقتصادی بدون توجه به ظرفیت‌های اکولوژیک، می‌تواند پیامدهایی همچون کمبود آب، افزایش تولید فاضلاب، رشد پسماندها، تشدید ترافیک و افزایش آلودگی هوا را به دنبال داشته باشد.

مشارکت مردم؛ شرط موفقیت برنامه‌های محیط‌زیستی

دکتر معین‌الدینی در پایان تأکید کرد: مهم‌ترین ضرورت امروز استان البرز، مدیریت صحیح بارگذاری جمعیتی و صنعتی و افزایش تعلق خاطر شهروندان به محیط زندگی خود است؛ زیرا بدون مشارکت مردم و توجه به ظرفیت‌های زیست‌محیطی، حل چالش‌های موجود امکان‌پذیر نخواهد بود.